Turunçgil Tristeza Virüsü Belirtileri, Nedenleri Ve Mücadelesi
Turunçgil Tristeza Virüsü (CTV), turunçgil yetiştiriciliğinde dünyadaki en önemli ve en yıkıcı viral hastalıktır. İspanyolcada'hüzün' anlamına gelen'Tristeza' kelimesi, hastalığın ağaçlarda yarattığı ani gerileme ve ölümleri çok iyi tanımlar.
🍋 Turunçgil Tristeza Virüsü (CTV): Turunç Anacının Ölümcül Tehdidi, Belirtileri ve Kesin Mücadele
Turunçgil Tristeza Virüsü (CTV), turunçgil sektöründe milyonlarca ağacın ölümüne neden olmuş, karantinaya tabi, en tehlikeli virüs hastalığıdır. Hastalık, özellikle geçmişte yaygın kullanılan Turunç anacı (Citrus aurantium) üzerindeki aşılı ağaçlar için ölümcül olabilir ve hızlı çöküşe yol açar. CTV, ağaçtan ağaca yaprak bitleri (afitler) ile bulaştığı için yayılım hızı çok yüksektir.
1. Hastalığın Etmeni ve Yayılma Yolları
Tristeza virüsü, basit bir virüs değil, karmaşık bir koruma ve mücadele stratejisi gerektiren bir düşmandır.
A. Nedenleri ve Bulaşma Yolu:
-
Etmen: Citrus Tristeza Virus (CTV). Farklı virüs ırkları (şiddetli, hafif ve cüceleşmeye neden olan) mevcuttur.
-
Vektör (Taşıyıcı): Hastalık, yaprak bitleri (afitler) aracılığıyla bulaşır. En etkili vektör, Türkiye'de de yaygın olan Kahverengi Turunçgil Afidi (Toxoptera citricida) türüdür. Afitler, virüsü hasta ağaçtan alıp sağlıklı ağaçlara taşır.
-
Aşılama: Virüsün bahçelere girmesinin temel nedeni, virüs taşıyan aşı kalemleri kullanılmasıdır. Virüs, aşı yoluyla anaç ve çeşide aktarılır.
B. Turunç Anacı Üzerindeki Ölümcül Etki:
Virüs, Turunç anacı üzerindeki aşı noktasında bulunan floem (besin taşıma dokusu) hücrelerini öldürür. Bu durum, ağacın köklerine besin iletilmesini engeller, kökler aç kalır ve ağaç aniden susuz ve besinsiz kalmış gibi (hızlı çöküş - quick decline) kurur.
2. Turunçgil Tristeza Virüsü Belirtileri
Hastalık belirtileri, ağacın anacına, aşılanan çeşide ve virüsün ırkına göre büyük farklılıklar gösterir.
A. Turunç Anacı Üzerindeki Ağaçlarda (En Yıkıcı Form):
-
Hızlı Çöküş: Ağaç aniden solgunlaşır, yaprakları matlaşır ve dökülür. Birkaç hafta veya ay içinde ağaç, meyveleri üzerinde kalmış halde hızla kurur ve ölür.
-
Gövde Oyuklaşması (Stem Pitting): Virüsün bazı şiddetli ırkları, gövde ve ana dallarda kabuğun altında odun dokusunda boylamasına oyuklar ve çukurluklar oluşturur. Bu, iletim sistemini bozar ve ağacın zayıflamasına yol açar.
B. Diğer Toleranslı Anaçlar Üzerindeki Ağaçlarda:
-
Cüceleşme: Ağaçlar, normal büyüklüğe ulaşamaz, bodur kalır ve verimleri düşer.
-
Sarılık ve Zayıflık: Ağacın genelinde sararma ve zayıf büyüme görülür.
-
Damar Temizlenmesi: Bazı hassas çeşitlerin genç yapraklarında geçici olarak damar temizlenmesi (damar şeffaflığı) belirtisi görülebilir.
3. Tristeza Virüsü ile Mücadele Yöntemleri
CTV'nin tedavisi yoktur. Mücadele, virüsün bahçeye girişini engellemek (korunma) ve vektör kontrolü esasına dayanır.
A. Koruyucu ve Kültürel Önlemler (Temel Strateji):
-
Anaç Değişimi (En Önemli Adım): Yeni turunçgil bahçesi tesis edilirken veya eski bahçeler yenilenirken kesinlikle Turunç anacı kullanılmamalıdır. Virüse toleranslı veya dirençli anaçlar (örneğin Troyer Citrange, Carrizo Citrange ve bazı Volkameriana melezleri) tercih edilmelidir.
-
Sertifikalı Materyal: Fidan, anaç ve aşı kalemleri, yalnızca virüsten ari (temiz) sertifikalı üretim tesislerinden alınmalıdır. Virüslü materyalin ithali ve kullanımı yasaktır.
-
Bulaşık Ağaçların Sökümü: Virüs bulaşmış ve özellikle Turunç anacı üzerindeki hızlı çöküş gösteren ağaçlar, vektör böceklerin virüsü diğer ağaçlara taşımasını engellemek için derhal sökülerek imha edilmelidir.
B. Vektör (Afit) Kontrolü:
-
Kimyasal Mücadele: Virüsü taşıyan yaprak bitlerine (afitlere) karşı düzenli ve etkili kimyasal mücadele yapılmalıdır. Afit popülasyonunun artış gösterdiği ilkbahar dönemlerinde mücadele yoğunlaştırılmalıdır.
-
Erken Uyarı Sistemi: Afit popülasyonu sürekli izlenmeli ve böcek baskısı arttığında koruyucu insektisit uygulamaları yapılmalıdır.
Özetle, Turunçgil Tristeza Virüsü ile mücadelede en kesin ve etkili yöntem, turunç anacını terk etmek ve yalnızca virüsten ari, sertifikalı fidanlar kullanmaktır.