Turunçgil Gözenek Viroid Hast. Belirtileri, Nedenleri Ve Mücadelesi
Turunçgil Gözenek Hastalığı (Psorosis), turunçgil ağaçlarının gövde ve ana dallarında kabuk pullanması ile kendini gösteren ve ağacın ekonomik ömrünü kısaltan, dünyadaki en eski ve yıkıcı viral hastalıklarından biridir.
Önemli Not: Halk arasında 'Gözenek Viroid Hastalığı' olarak anılsa da, bu hastalığın etmeni viroid değil, Citrus Psorosis Virus (CPsV) adı verilen bir virüstür.
🍋 Turunçgil Gözenek (Psorosis) Hastalığı: Kabuk Pullanması, Verim Kaybı ve Korunma Stratejileri
Turunçgil Gözenek Hastalığı (Psorosis), turunçgil yetiştiriciliğinde üretimi tehdit eden, sistemik ve bulaşıcı bir virüs hastalığıdır. Hastalığın en belirgin özelliği, ağacın odunsu kısımlarında kabukta pullanma ve kabarma oluşturmasıdır. Tedavisi olmayan Psorosis, enfekteli aşı kalemleri yoluyla yayıldığı için, mücadelesi tamamen önleme esasına dayanır.
1. Hastalığın Etmeni ve Yayılma Yolları
Gözenek hastalığı, Citrus Psorosis Virus (CPsV) adı verilen bir virüsten kaynaklanır.
A. Nedenleri ve Bulaşma Yolu:
-
Etmen: Citrus Psorosis Virus (CPsV).
-
Birincil Yayılım (Neden): Hastalığın bahçelere yayılmasının en önemli ve neredeyse tek nedeni, virüs taşıyan (enfekteli) anaç veya aşı kalemlerinin kullanılmasıdır. Virüs, enfekteli materyal ile yapılan aşılama yoluyla sağlıklı fidana aktarılır.
-
İkincil Yayılım: Psorosis Virüsü'nün bilinen aktif bir böcek taşıyıcısı (vektörü) yoktur. Ancak, viroidler ve bazı diğer virüslerde olduğu gibi, virüsün ağaçtan ağaca budama aletleriyle taşınma riski vardır.
B. Enfeksiyon Koşulları:
-
Hastalık, ağaçların genellikle 10-15 yaşlarına geldiğinde veya meyve vermeye başladığında kendini göstermeye başlar, bu da tanıyı zorlaştırır.
-
Virüs, tüm yıl boyunca ağacın canlı dokusunda (özellikle iletim demetlerinde) bulunur ve yavaşça ilerler.
2. Turunçgil Gözenek Hastalığı Belirtileri
Hastalık, tipik olarak iki ana aşamada belirti verir: Büyüme mevsiminde genç yapraklarda geçici belirtiler ve ilerleyen yaşlarda gövde üzerinde kalıcı, yıkıcı belirtiler.
A. Gövde ve Ana Dallarda (Kalıcı Belirtiler):
-
Kabuk Pullanması (Psorosis): En karakteristik belirtidir. Gövde üzerinde ve ana dallarda kabukta pullanmalar, kabarmalar ve dökülmeler görülür. Bu durum, ağacın kabuğunda gözenekli bir yapı oluşmasına neden olur.
-
Düzensiz Yenilenme: Pullanma genellikle ağacın tek bir tarafında başlar ve zamanla tüm gövdeyi sarar. Soyulan kabuğun altındaki yeni kabuk dokusu düzensiz ve serttir.
-
Odunsu Lezyonlar: Kabuk soyulduğunda altındaki odun dokusunda sarımsı-kahverengi, koyu renkli ve nekrotik (ölü) alanlar gözlemlenir.
-
Kanser Benzeri Yapı: İlerleyen aşamada kanser benzeri derin yaralar oluşabilir, bu da ağacın iletim sistemini bozar.
-
Geriye Doğru Kuruma: İletim sistemindeki tıkanıklıklar nedeniyle dallarda zayıflama, sararma ve geriye doğru kuruma (dieback) görülür.
B. Genç Yapraklarda (Geçici Belirtiler):
-
Halka ve Leke: Ağacın yeni sürgünlerinde, özellikle ilkbahar ve sonbahar aylarında, yaprak damarları boyunca sararma, halka şeklinde lekeler veya suya doymuş küçük noktacıklar şeklinde belirtiler görülebilir.
-
Bu genç yaprak belirtileri kalıcı değildir; yaprak olgunlaştıkça belirtiler kaybolur ve yaprak normal görünümüne döner. Bu durum, virüsün tanısını zorlaştırır.
3. Psorosis Hastalığı ile Mücadele Yöntemleri
Psorosis virüsünün kimyasal olarak tedavisi (iyileştirilmesi) mümkün değildir. Bu nedenle mücadele, tamamen koruma ve eradikasyon (yok etme) esasına dayanır.
A. Koruyucu Tedbirler (En Kritik Adım):
-
Sertifikalı Materyal: Hastalığın bahçeye girmesini önlemek için kullanılacak tüm aşı kalemleri, anaçlar ve fidanlar mutlaka virüsten ari, sertifikalı kaynaklardan sağlanmalıdır.
-
Alet Hijyeni: Budama ve aşı işlemlerinde kullanılan makas ve bıçaklar, virüsün ağaçtan ağaca mekanik olarak yayılmasını önlemek amacıyla her ağaçtan sonra dezenfekte edilmelidir.
❗️ Dezenfeksiyon: Yüksek etkili dezenfektanlar (örneğin, sodyum hipoklorit/çamaşır suyu çözeltisi) kullanılmalıdır.
B. Eradikasyon ve Kontrol:
-
Bulaşık Ağaçların Tespiti ve İmhası: Bahçede Gözenek Hastalığı belirtisi gösteren tüm ağaçlar, diğer sağlıklı ağaçlara bulaşma riskini ortadan kaldırmak için en kısa sürede sökülerek imha edilmelidir.
-
Kanserli Kabuk Temizliği (Sınırlı Uygulama): Hastalığın yeni başladığı ve kanserin dar bir alanda olduğu genç ağaçlarda, kanserli kabuk dokusu keskin bir aletle tamamen temizlenip kazınabilir. Ancak bu işlem, sadece semptomları yavaşlatır, virüsü ortadan kaldırmaz. Kazınan yüzey, koruyucu bir macun veya bakırlı bileşik ile kapatılmalıdır.
Özetle, Turunçgil Gözenek (Psorosis) Hastalığı ile mücadelede en önemli adım, virüsten ari fidanlar kullanmak ve bahçe içerisindeki potansiyel enfeksiyon kaynaklarını derhal ortadan kaldırmaktır.