En Önemli Hububat Hastalıkları (Buğday, Arpa, Çavdar)
Hububat (tahıl) bitkileri, dünya çapında beslenmenin temelini oluşturduğu için, bu ürünlerde verim ve kalite kaybına yol açan hastalıklar büyük ekonomik öneme sahiptir.
Türkiye'de ve dünyada hububatta (özellikle buğday ve arpada) en çok rastlanan ve en önemli kabul edilen mantar kaynaklı hastalıklar şunlardır:
🌾 En Önemli Hububat Hastalıkları (Buğday, Arpa, Çavdar)
Hububat hastalıkları genellikle Pas Hastalıkları, Başak Hastalıkları ve Yaprak/Gövde Hastalıkları olmak üzere üç ana grupta incelenir.
I. PAS HASTALIKLARI (Puccinia spp.)
Paslar, tüm tahıl hastalıkları içinde en yaygın ve verim kaybı potansiyeli en yüksek olan gruptur. Bitkinin yaprak, sap ve başaklarında pas renginde (sarı, kahverengi veya siyah) püstüller oluştururlar.
| Pas Türü | Etmen (Patojen) | Görüldüğü Yerler | Belirtisi ve Zararı |
| 1. Sarı Pas (Çizgi Pası) | Puccinia\ striiformis\ tritici | Yapraklar (Temel), Gövde, Başak | Yaprak damarları boyunca makine dikişi şeklinde sarı püstüller oluşturur. Erken ve serin dönemde görülür, en ciddi verim kayıplarından birine neden olabilir. |
| 2. Kahverengi Pas (Yaprak Pası) | Puccinia\ recondita\ tritici | Sadece Yapraklar (Temel) | Yaprağın üst yüzeyinde dağınık, yuvarlak, portakal sarısı/kahverengi püstüller halinde görülür. Daha sıcak dönemde gelişir. |
| 3. Kara Pas (Gövde Pası) | Puccinia\ graminis\ tritici | Saplar, Yapraklar, Başaklar | Koyu kahverengi/siyah renkte, epidermisi yırtan büyük püstüller oluşturur. En son görülür, sapları zayıflatır ve tanenin dolumunu engeller. |
II. BAŞAK HASTALIKLARI
Doğrudan dane verimini ve kalitesini etkileyen, kimi zaman toksin (mikotoksin) üreterek gıda güvenliğini tehlikeye atan hastalıklardır.
| Hastalık Adı | Etmen (Patojen) | Zarar Şekli ve Belirtisi |
| 1. Sürme (Adi Sürme) | Tilletia\ foetida,\ T.\ caries | Hastalıklı taneler (kör) unsu, siyah ve kötü kokulu spor kitlesiyle dolar. Başak normal görünür ancak tane yerine spor bulunur. |
| 2. Rastık (Açık Rastık) | Ustilago\ tritici | Hastalanan başaklar siyah toz yığını (spor) şeklinde görülür. Sporlar rüzgarla dağılınca geriye sadece çıplak başak ekseni kalır. |
| 3. Fuzaryum Başak Yanıklığı | Fusarium\ spp. | Başakta erken beyazlaşma/sararma ve nemli koşullarda pembemsi/turuncu küf tabakası. Mikotoksin (özellikle DON) üretimi nedeniyle gıda kalitesini düşürür. |
III. YAPRAK VE KÖK HASTALIKLARI
Bitkinin genel sağlığını, su ve besin alımını etkileyerek dolaylı yoldan verimi düşüren hastalıklardır.
| Hastalık Adı | Etmen (Patojen) | Zarar Şekli ve Belirtisi |
| 1. Külleme | Blumeria\ graminis | Yaprak, sap ve başakta pamuksu, beyaz/gri renkte toz tabakası oluşturur. Fotosentezi engelleyerek bitkinin erken yaşlanmasına neden olur. |
| 2. Septorya Yaprak Lekesi | Zymoseptoria\ tritici | Yapraklarda düzensiz, kahverengi-siyah lekeler ve bu lekeler üzerinde toplu iğne başı gibi siyah noktacıklar (piknitler). Alt yapraklardan üste doğru ilerleyerek yeşil aksamı azaltır. |
| 3. Kök ve Kökboğazı Çürüklüğü | Fusarium\ spp.,\ Bipolaris\ sorokiniana | Kök ve kök boğazında kahverengi veya siyah çürümeler. Bitkinin su ve besin alımını engeller, erken ölüme (kurumaya) neden olur. |
🛡️ Önemli Mücadele Yöntemleri
Bu hastalıklarla mücadele, genellikle kültürel, mekanik ve kimyasal yöntemlerin birleşimi olan Entegre Mücadele (IPM) ile yapılır:
-
Dayanıklı Çeşit Kullanımı: Hastalığa karşı dirençli sertifikalı tohum seçimi.
-
Tohum İlaçlaması: Sürme ve Rastık gibi tohum kaynaklı hastalıklara karşı ekimden önce tohumların ilaçlanması.
-
Münavebe (Ekim Nöbeti): Aynı tarlaya üst üste hububat ekimi yapılmaması.
-
Kültürel İşlemler: Dengeli gübreleme (özellikle aşırı azottan kaçınma), yabancı ot mücadelesi ve sık ekimden kaçınma.
-
Yeşil Aksam İlaçlaması: Pas, Külleme ve Septorya gibi yaprak hastalıklarında fungisit uygulaması.
Hububat hastalıkları hakkında özel olarak Pas Hastalıkları veya Sürme/Rastık gibi bir konunun mücadele yöntemlerini daha detaylı anlatmamı ister misiniz?